16 juni 2026 · vwo 3 · vwo leerjaar 3
Hoe een grafiek je voor de gek houdt
REKENEN & WISKUNDE · BURGERSCHAP
Lesdoelen
- Na deze les kun je een grafiek kritisch analyseren op assen, schaal, selectie én de statistische keuzes erachter.
- Na deze les kun je absolute en relatieve verandering onderscheiden en beoordelen of een claim bij de cijfers past.
- Na deze les kun je een eerlijke weergave ontwerpen en een onderzoeksopzet formuleren om een grafiekclaim te toetsen.
Lesplanning
- Doelen
- Foto van de dag: twee grafieken, dezelfde cijfers
- Uitleg: de assen lezen en de drie trucs
- Zelfstandig werken (werkblad op jouw niveau)
- Afsluiting: doelen-check en stelling
Uitleg — kernpunten
Foto van de dag: elke grafiek is een keuze
- Dezelfde dataset levert verschillende visuele retoriek op.
- De maker kiest as, schaal, selectie en vorm — dat is geen neutrale weergave, maar een verhaal.
- Controlevraag: welk verhaal wil de maker vertellen, en welk belang zit daarachter?
Denkvraag: Welke ontwerpkeuzes buiten de y-as sturen de lezer nog meer?
Absoluut versus relatief
- De winst steeg van 100 naar 110 mln: +10 absoluut, en +10% relatief over drie jaar.
- 10% van een miljard is enorm; 10% van honderd is klein — een percentage zonder basis zegt weinig.
- Controlevraag: noemt de claim een absoluut getal, een percentage, of allebei — en waarom die keuze?
Denkvraag: Wanneer misleidt een percentage juist, en wanneer een absoluut getal?
Voorbij de drie trucs: correlatie en vorm
- Twee stijgende lijnen naast elkaar suggereren verband: correlatie ≠ causaliteit.
- Vorm-trucs: een pictogram of 3D-balk die je op oppervlakte of volume schaalt, vergroot het verschil visueel veel sterker dan de cijfers.
- Naast y-as, tijdstappen en selectie telt dus ook hoe de data is afgebeeld.
Denkvraag: Waarom vertekent een verdubbeling van de hoogte én de breedte van een symbool het beeld extra?
Een eerlijke weergave ontwerpen
- Eerlijk: y-as bij 0, gelijke tijdstappen, de volledige reeks, en de bron erbij.
- Geef bij een percentage altijd de basis (waarvan?) en de periode.
- Een eerlijke grafiek mag saai zijn — dat is geen fout maar nauwkeurigheid.
Denkvraag: Welke informatie hoort er minimaal bij een grafiek voordat je hem vertrouwt?
Onderzoeksopzet: betrap een grafiek
- Een grafiek is nooit helemaal neutraal: elke weergave is een keuze.
- Toetsen doe je systematisch: welke data, welke periode, welke as — en wat verandert er als je die keuzes omdraait?
Stelling: “Cijfers liegen niet, maar een grafiek kan dat wél.”
Quiz met antwoorden
- Waar hoort een eerlijke y-as bij een staafgrafiek te beginnen?
- A) Bij het laagste datapunt
- B) Bij 0 ✓
- C) Bij het gemiddelde
- D) Maakt niet uit
- De winst ging van 100 naar 110 mln. Wat is de relatieve verandering?
- A) 10 miljoen
- B) +10% ✓
- C) +110%
- D) +1%
- Van 106 naar 110 mln: procentuele groei (afgerond op één decimaal)?
- A) 3,6%
- B) 3,8% ✓
- C) 4,0%
- D) 5,0%
- Een reclame claimt “explosieve groei” bij +3,8%. Wat is de beste reactie?
- A) Geloven, de grafiek is steil
- B) Narekenen: ~3,8% is geen explosie ✓
- C) De kleur checken
- D) De x-as negeren
- Een y-as van 98 tot 112 bij data 100–110. Wat is het risico?
- A) De cijfers kloppen niet
- B) Een klein verschil lijkt visueel enorm ✓
- C) Je kunt niets aflezen
- D) De x-as klopt niet
- “10% meer” zonder de basis erbij is misleidend, omdat …
- A) 10% altijd veel is
- B) hetzelfde percentage een heel ander absoluut effect kan hebben ✓
- C) percentages verboden zijn in reclame
- D) 10% niet bestaat
- Twee stijgende lijnen naast elkaar in één grafiek suggereren een verband. Wat is de valkuil?
- A) Correlatie bewijst causaliteit
- B) Correlatie is geen causaliteit — er kan een derde factor zijn ✓
- C) Lijnen mogen niet samen
- D) Twee assen zijn verboden
- Een pictogram wordt in hoogte én breedte verdubbeld voor “2× zoveel”. Waarom misleidt dat?
- A) Het is te klein
- B) De oppervlakte wordt ~4×, dus het lijkt veel meer dan 2× ✓
- C) Kleuren tellen niet
- D) Pictogrammen zijn altijd fout
- Welke vraag ontmaskert misleiding het scherpst?
- A) Welke kleur heeft de lijn?
- B) Waar begint de as, welke periode is weggelaten en waarvan is het percentage? ✓
- C) Hoe groot is het plaatje?
- D) Wie deelde de grafiek?
- Wat is de kern van een goede onderzoeksopzet om een grafiekclaim te toetsen?
- A) Een mooiere grafiek maken
- B) Vastleggen welke data, periode en assen je vergelijkt en wat er verandert als je die keuzes omdraait ✓
- C) De maker geloven
- D) Alleen de titel lezen
Actuales · actuales.nl/lespakket/misleidende-grafieken · Compleet pakket (PowerPoint, werkbladen op drie niveaus, NT2-steun) gratis te downloaden.